పాఠ్యభాగ పరిచయం – ఉపోద్ఘాతం

బాటసారి పాఠ్యభాగం శ్రీశ్రీచే రచించబడిన ‘మహాప్రస్థానం’ కవితా సంపుటి నుండి గ్రహింపబడినది.

నిరుద్యోగ సమస్యను, దాని వలన ఏర్పడే పర్యవసానాలను విద్యార్థులకు తెలియజేస్తూ, చదువు ఆవశ్యకతను గుర్తింపజేస్తూ జాగృతం చేయడం ఈ పాఠ్యభాగ ఉద్దేశ్యం.

పాఠ్యభాగ విషయం

బ్రతుకు తెరువు కోసం ఒక బాటసారి తన తల్లి వద్దని వారించినా ఆమె మాటలు వినకుండా బాగా జీవించాలనే ఆశతో పట్టణానికి పయనవుతాడు.

ఇంటినుండి బయలుదేరిన బాటసారి మూడు రోజులు ఎక్కడా ఆగకుండా నడుస్తూ ఏ దారీ తెలియక, ఎక్కడ చేరాలో తెలియక నడిసముద్రంలో నావ రీతిగా బాధపడుతూ తిరుగుతూ ఉన్నాడు.

అతని బాధ తీవ్రమై జ్వరం వస్తే, భయం వస్తే, ఇవన్నీ తీవ్రరూపం దాలిస్తే, అలాగే ఆకాశం అంతా మబ్బు వ్యాపిస్తే, గాలి ఎక్కువైతే, వాన ఎక్కువ వస్తే, వరద వచ్చినట్లయితే, మొత్తం చీకటి ఆవరిస్తే, ఆ దారి తప్పిపోయిన బాటసారి పరిస్థితి ఎంత కష్టం! అని కవి ప్రశ్న.

పల్లెటూరులో బాటసారి తల్లి బయట నిల్చుని తన కొడుకు కోసం ఎదురుచూస్తూ ఏమని పలవరిస్తోందో!

బాటసారి కన్నులు ఎర్రని చింత నిప్పుల లాగా చెలరేగితే, ఆ కళ్ళల్లో గుండుసూదులు గుచ్చినట్లు తలనొప్పి విపరీతమై, ఆ రాత్రి అతని గుండె మీద పెద్ద బండ రాయి ఉన్నట్లు బరువై, అతని తల్లి పిల్చినట్లుగా దృశ్యం కళ్ళముందు గంతులేసింది.

ఏవేవో పిలుపులు పిలిచినా చెవులకు తాకలేదు. అవే తలచుకుంటూ బాధపడుతూ తల్లడిల్లిపోతూ ఆ బాధ విపరీతమై బాటసారి చలించిపోయాడు.

బాటసారి బ్రతుకుకి అదే ఆఖరి రోజు. ఆ చిమ్మచీకటిలో గుడ్లగూబలు భయంకరంగా అరిచాయి. వాన వెలిసింది, మబ్బులో ఒక మెరుపు మెరిసింది. తెల్లవారిందని తెలియజేస్తూ కోడి కూసింది.

విడిన మబ్బుల మధ్య శీతవాయువు ఆ కళేబరంతో ఆడుకున్నది. పల్లెటూళ్ళో తల్లికి ఇదంతా తెలిసినట్లుగా పాడుకల వచ్చి తన కన్న పేగు కదిలింది.

ఇలాంటి నిర్భాగ్యులు దేశంలో ఎంతోమంది ఉన్నారు. మానవవనరులను సమర్థవంతంగా వినియోగించుకోవాలి. పనిచేయగలిగే వారందరికీ ఉపాధి చూపే దిశగా ప్రభుత్వాలు ప్రణాళికలు రచించాలి అనే సందేశాన్ని ఈ కవిత అందిస్తుంది.

ప్రస్తుత పాఠ్యభాగం ‘బాటసారి’ కవితను శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు (శ్రీశ్రీ) గారిచే రచించబడిన ‘మహాప్రస్థానం’ కవితా సంపుటి నుండి గ్రహించబడింది.

“మానవుడే సందేశం – మనుష్యుడే నా సంగీతం” అని ఎలుగెత్తి చాటి, ప్రాచీనకాలంలో తిక్కన, మధ్యకాలంలో వేమన, ఆధునిక కాలంలో గురజాడ – తెలుగు సాహితీ ప్రపంచంలో వీరు ముగ్గురే మహాకవులు అని తీర్మానించిన శ్రీశ్రీ ఏప్రిల్ 30, 1910న విశాఖపట్టణంలో జన్మించారు.

“వ్యక్తికి బహువచనం శక్తి” అని, 1940 తర్వాత తెలుగు కవిత్వాన్ని ఒక దశాబ్దం పాటు ఉర్రూతలూగించిన శ్రీశ్రీ ‘ప్రభవ’ అనే పద్యకావ్యం, ‘విశ్వరూప సందర్శనం’, ‘మహాప్రస్థానం’, ‘మరోప్రస్థానం’, ‘ఖడ్గసృష్టి’ మొదలైన కవితా సంపుటాలు రచించారు.

‘చరమరాత్రి’ అనే కథల సంపుటి, ‘అనంతం’ అనే పేరుతో స్వీయచరిత్రను రచించారు. వీరు సినీగేయ రచయితగానూ పనిచేశారు.

‘మహాప్రస్థానం’ను అభ్యుదయ కవిత్వానికి ఆయువు పట్టుగా మలిచారు. ‘ఖడ్గసృష్టి’ కావ్యానికి 1973లో కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు, 1966లో ‘సోవియట్ ల్యాండ్ నెహ్రూ’ అవార్డు లభించాయి.

తల్లి వద్దని చెబుతున్నా వినకుండా, బ్రతుకు తెరువు కోసం ఒక బాటసారి పట్టణానికి వెళ్ళాడు.

ఇంటి నుండి బయలుదేరిన బాటసారి మూడురోజుల పాటు ఎక్కడా ఆగకుండా నడుస్తూ, ఎటువెళ్ళాలో తెలియక ఆ పట్టణంలో దిక్కుతోచక నడిసముద్రంలో కొట్టుమిట్టాడే నావ తీరుగా పట్టణంలో తిరగసాగాడు.

అలసిపోయి ఎండకు ఎండి, వానకు తడిసి, చలికి వణుకుతూ తీవ్రమైన జ్వరం, శిరోవేదన కలిగి అనారోగ్యానికి గురయ్యాడు.

బాటసారి కన్నులు ఎర్రని చింతనిప్పులలాగా చెలరేగి కళ్ళలో గుండుసూదులు గుచ్చినట్లు బాధపడ్డాడు. ఆ రాత్రి గుండె మీద పెద్దబండరాయి ఉన్నట్లుగా బాధనొందాడు.

అతని తల్లి పిలిచినట్లుగా దృశ్యం కళ్ళముందు గంతులేసింది. ఏవేవో పిలుపులు పిలిచినా చెవులకు తాకలేదు. అవే తలుచుకుంటూ బాటసారి వ్యధనొందాడు.

“ఆంధ్రుడను” పాఠ్యభాగం గుఱ్ఱం జాషువాచే రచించబడిన “జాషువా సర్వలభ్య రచనల సంకలనం” నుండి గ్రహించబడినది.

జాషువా జాతీయాభిమానానికి, ఆంధ్రాభిమానానికి ఈ కావ్యం ఒక నిదర్శనం. ఈ కావ్యమునందు జాషువా భారతీయ ఇతిహాసమూర్తులను, శిల్పకళానైపుణ్యాన్ని, మానవీయతను, ఆంధ్రవీరుల పరాక్రమాలను స్పృశిస్తూ, ప్రశంశిస్తూ ప్రస్తావించిన తీరు ఆద్యంతము పాఠకులను ఆహ్లాదపరుస్తుంది.

జాషువా “ఆంధ్రుడను” కావ్యంలో భరతఖండమే తనకు పాఠశాల అని, భాషాధిదేవత సరస్వతీ మాత తనకు గురువు అని, శ్రీకృష్ణుడు తన సహచర పాఠకుడు అని, భక్తివైరాగ్యములను బోధించే భాగవత గ్రంథము తనకు పెద్దబాలశిక్ష గ్రంథము వంటిదని ఉద్ఘాటించారు.

అంతేకాదు అష్టాదశపురాణకర్త వ్యాసమహర్షి, శివధనుస్సును విరిచిన గొప్పవీరుడు, సీతాదేవి భర్తయగు శ్రీరామచంద్రుని, ముల్లోకాలలో విజయాలు సాధించిన భీమసేనుడు, గానవైదుష్యంతో రాళ్ళను కరగజేసే భక్తుడు త్యాగరాజు మొదలగువారి కీర్తిప్రతిష్ఠలను ఆంధ్రవీరుడైన తాను హిమాలయ పర్వత శిఖరం పైకెక్కి ప్రపంచానికి చాటిచెప్పే విధంగా పద్యరచన గావించెదనని, పద్యాలను గొప్పగా పఠించెదనని కవి భారతదేశ సనాతన మూలాలను తన పద్యాలందు ప్రస్తుతించెను.

జాషువా కవి భారతీయ శిల్పకళా నైపుణ్యాన్ని తెలియజేయుటకు తాజ్మహల్ను నిదర్శనంగా చూపిస్తానన్నారు. కవితామాధుర్యం తెలుపుటకు తిక్కన కావ్యాలను, ధనుర్విద్యా నైపుణ్యం తెలుపుటకు అర్జునుడిని, భారతీయ పతివ్రతల ఔన్నత్యాన్ని తెలిపేందుకు సావిత్రి చరితను పఠిస్తానని పేర్కొన్నారు.

అహింస, దయాగుణం, దానగుణం, కవితాపఠిమ మొదలగు లక్షణాలు తన అభిమతమని కవి పేర్కొన్నారు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, రాజరాజనరేంద్రుడు, బొబ్బిలివీరులు మొదలగు వీరపరాక్రమవంతులైన రాచరికాలు భరతభూమికి సహజరక్షణ కవచమని కవి తెలిపెను.

పాఠ్యభాగ పరిచయం

‘జానపద కళలు’ పాఠ్యభాగం తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారు ప్రచురించిన “తెలుగువారి జానపద కళారూపాలు” అనే గ్రంథం నుండి గ్రహించబడినది.

పాఠ్యభాగ ఉద్దేశం

జానపద కళలు అతి ప్రాచీనమైనవి. ఇవి మానవుల అనుభూతులకూ, మానసిక చైతన్యానికీ, విజ్ఞాన వినోదాలకూ, ఆనందోత్సాహాలకూ ప్రతీకలై నిలిచాయి.

అనాదరణకు గురవుతున్న మన జానపదకళలను గుర్తించి, వాటి గొప్పతనం గురించి విద్యార్థులకు తెలియజేయడమే ఈ పాఠ్యభాగ ఉద్దేశం.

జనపదం – జానపదులు – జానపద కళలు

జనపదమంటే పల్లెటూరు. జనపదంలో నివసించేవారు జానపదులు. వారు పాడుకునే పాటలుగానీ, ఆటలుగానీ, నృత్యాలుగానీ జానపద కళారూపాలు.

జానపద కళారూపాలలో నాటకరంగానికి, జానపద కళలకు కృషి చేసిన మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి అనేక జానపద కళలను ప్రజలకు చేరువ చేశారు.

1. గంగిరెద్దుల మేళం

“గంగిరెద్దుల వాడు కావరమణచి ముకుతాడు పొడిచి పోటెద్దులట్లు” అని పలనాటి వీర చరిత్రలో శ్రీనాథుడు ఉదహరించడాన్ని బట్టి అతి ప్రాచీన కాలం నుంచి గంగిరెద్దాటలు ప్రచారంలో ఉన్నాయని తెలుస్తుంది.

గంగిరెద్దులవారు ఆంధ్ర, తమిళనాడు, కర్ణాటక రాష్ట్రాలలో కూడా ఉన్నారు. అయితే వారిలో ఎక్కువ మంది తెలుగు భాషనే మాట్లాడతారు.

వీరికి ఒక ఊరనేది లేదు. పర్వదినాల్లోనూ, ముఖ్యంగా రైతులకు పంటలు చేతికి వచ్చే సంక్రాంతి పండుగ దినాలలోనూ వీధుల వెంట బయలుదేరతారు.

వయస్సులో ఉన్న కోడెగిత్తల్ని మాసాల పాటు మచ్చిక చేసుకుని వాద్యానికి అనుగుణంగా అడుగులు వేయించటం, పరుగెత్తించటం, పడుకోబెట్టడం, అటూ ఇటూ దొర్లించటం, చిట్టి అడుగులతో నృత్యం చేయించటం, కొన్ని ప్రశ్నలు వేసి వాటికి సమాధానంగా తల ఊపించటం వంటి ఎన్నో విద్యలు నేర్పి వీధుల్లోకి తీసుకువస్తారు.

గంగిరెద్దుల శరీరాన్ని రకరకాల బట్టలతో, కాళ్ళకు గజ్జెలతో చక్కగా అలంకరిస్తారు. గంగిరెద్దు మేళంలో డోలు, శ్రుతి, సన్నాయి బూర, చేతిలో కంచుతో చేయబడిన చిన్న చేగంట ఉంటాయి. గంగిరెద్దులను బసవేశ్వరుడిగా పిలుస్తారు.

2. హరిహరీపదాలు

“హరి హరీ నారాయణ / ఆదినారాయణా / కరుణించి మమ్మేలు – కమలలోచనుడ!” అనే పల్లవితో సాగే పదాలను హరిహరీపదాలు అంటారు.

ఈ కళ శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖపట్నం, తూర్పుగోదావరి జిల్లాల్లో విశేష ప్రచారాన్ని కలిగి ఉంది. వీటిని జంపెలు అని కూడా అంటారు.

ఇవి కథాగేయాలు. సాధారణంగా రామాయణ, భారతాల నుండి స్వీకరించిన కథలే ఉంటాయి.

శివుని కీర్తించేవి, గంగాపరమేశ్వరుల వివాహం, సారంగధర చరిత్ర లాంటి కథాగానాలను వీరు ఆడిపాడతారు. ప్రధానంగా ఉత్తరాంధ్రలో ప్రజాదరణ పొందిన ఈ హరిహరీపదాలను టేకుమళ్ళ కామేశ్వరరావుగారు సేకరించి ముద్రించారు.

పామరజనం పరంధాముణ్ణి సేవించడం కోసం కొందరు కవులు వీటిని రాశారు. పూరి రామచంద్రరాజు అనే కవి “కుశలాయకపదం”లో కఠినంబు కాంచితే, కాపులకు తెలియదని “మరుగులుంచుటమాని మాటలుంచితిని!” అని అన్నారు.

1856లో పసగాడ సన్యాసిరాజు రాసిన “గంగా వివాహపదం” మంచి రసవంతంగా ఉంటుంది. ఇందులో గంగా – గౌరీ సంవాదం కడుచమత్కారంగా సాగుతూ ప్రేక్షకుల్ని ఉర్రూతలూగిస్తుంది.

కలగర్ల వెంకటకామయ్య, మంథా సుబ్బారాయశాస్త్రి, పొడుగు రామబ్రహ్మ కవి, అయ్యగారి కూర్మనాథం, నడిమింటి రామయోగి, చంద్రగిరి తాతయ్య ఇంకా చాలామంది హరిహరీ పదాలను రచించి ప్రచారంలోకి తెచ్చారు.

3. బుట్టబొమ్మలు

బొమ్మలంటే ఇష్టపడనివారు, వాటితో ఆడుకోనివారు ఉండరు. నేడు వీటి ప్రదర్శన తగ్గిపోయింది. కానీ ఒకప్పుడు పెండ్లి ఊరేగింపులలోను, దేవుని కళ్యాణోత్సవాలలోను, పెద్ద తిరునాళ్ళలోను, జాతరలలోను ఈ బుట్టబొమ్మల ప్రదర్శనలు తప్పనిసరిగా ఉండేవి.

పశ్చిమగోదావరి జిల్లా తణుకుకు చెందిన కట్టా సూర్యనారాయణ ఈ బుట్టబొమ్మల తయారీలో సిద్ధహస్తుడు.

ఇతడి తండ్రి మల్లయ్య 1930వ సంవత్సరంలో మైసూరులో జరిగే దసరా వేడుకలు చూడడానికి వెళ్ళి అక్కడ బుట్టబొమ్మలాట చూచి ఆనందించి వాటి తయారీ విధానం నేర్చుకుని వచ్చాడు.

చింతగింజలను నానబెట్టి ఉడికించి గుజ్జు తయారు చేసేవారు. తమకు కావలసిన రీతిగా వెదురు తడికలతో, బద్దలతో బొమ్మ ఆకారం చేసుకునేవారు. దీనికి చింతపిక్కల గుజ్జు పూసి, అది ఆరిన తరువాత రంగులతో తీర్చిదిద్దేవారు.

నెలరోజులు పట్టే ఈ పద్ధతిలో స్త్రీ, పురుషుల బొమ్మలు చాలా అందంగా తయారుచేసేవారు.

ఈ బొమ్మలు లోపలి భాగమంతా డొల్లగా ఉండి, బొమ్మ కళ్ళ భాగంలో, నోటి దగ్గర రంధ్రాలు ఉంటాయి. ఈ బొమ్మలోపల దూరి నిలబడిన కళాకారుడు అభినయం చేస్తుంటే బొమ్మే ఆడుతున్నట్లు అనుభూతి కలిగేది.

దేవతామూర్తుల బొమ్మలతోపాటు శింగి, సింగడు లాంటి హాస్యపాత్రలు, పాములవాడి బొమ్మలు కూడా ఉండేవి. వాద్యగాళ్ళతో కలిసి పదిమంది బృందంగా ఏర్పడి బుట్టబొమ్మల కళారూపాన్ని రక్తికట్టిస్తారు.

ప్రదర్శనలు లేని సమయంలో ఈ బుట్టబొమ్మలకు గుడ్డలు చుట్టి చాలా జాగ్రత్తగా భద్రపరుస్తారు.

ఉరుముల నృత్యం

అనేక జానపద కళారూపాలు కాలగర్భంలో కలిసిపోయాయి. కొన్ని అరుదుగా దర్శనమిస్తున్నాయి. అలాంటి వాటిలో “ఉరుముల నృత్యం” ముఖ్యమైనది.

తలకు రుమాళ్ళు చుట్టుకొని, మెడలో కాసుల దండలు ధరించి, ఎర్రనివీ పచ్చనివీ శాలువలు కప్పుకుని, నిలువు అంగీలు ధరించి, పల్లవేరుచెట్టు కర్రతో తయారుచేసిన ఉరుములకు చర్మపు మూతలు మూసి, కదరపుల్లలతో వాయించుకుంటూ అమ్మవారి జాతరలలో ఉరుముల నృత్యం చేస్తూ ఉంటారు.

వాద్యధ్వని ఉరుమును పోలి ఉండడం వల్ల ఈ నృత్యానికి ఉరుముల నృత్యం అని పేరు పెట్టి ఉండవచ్చు.

హంపీ విజయనగరరాజుల కాలంలో వీరికి మాన్యాలు ఇచ్చారు. కాలక్రమేణా అవి అంతరించిపోయాయి. ప్రస్తుతం కులవృత్తిని నమ్ముకుంటూ డెబ్బై కుటుంబాలదాకా అనంతపురం జిల్లాలో ఉన్నారు.

వీరిని ఉరుములోళ్ళు అని కూడా పిలుస్తారు. వీరు మాల కులానికి చెందినవారు. “ఉరుము” అనబడే చర్మవాద్యం అతిప్రాచీనమైనది.

ఆదిమజాతుల నర్తనరూపంలో వలయాకార విన్యాసాలు చేస్తూ ఉరుములతో భయంకర శబ్దాలను సృష్టించేవారు. వీరుచేసే నాట్యం అతి గంభీరమైనది.

ఉరుములు వాద్యం ఒకేసారి ఏకధాటిగా వాయిస్తే కారుమెయిళ్ళు ఉరుములతో పయనిస్తున్నట్లు భ్రమ కలుగుతుంది. అందుకే ఈ వాద్యానికి “ఉరుము” అని పేరుపెట్టి ఉండవచ్చు.

ఒకచేత వీరణం యొక్క చర్మాన్ని పేముపుల్లతో రాస్తూ ఈ శబ్దాలు సృష్టిస్తారు. మరోచేత పుల్లతో లయ విన్యాసాలు తాళయుక్తంగా సాగుతాయి.

వీరి ఆరాధ్య దైవం శ్రీశైలమల్లన్న. ఆయన మహాత్మ్యగాథలను ఉరుములపై దరువులు వేస్తూ గానం చేస్తారు.

హరిదాసులు

తెలుగువారి పెద్ద పండగ సంక్రాంతి. కష్టజీవులైన రైతు సోదరులు పంటసిరిని ఇంటికి తెచ్చుకుని ఆనందంతో చేసుకునే పండుగ ఇది.

ధనుర్మాసం నెలరోజులు తెలుగు లోగిళ్ళు పేడ కళ్ళాపులు, ముగ్గులు, గొబ్బెమ్మలతో శోభాయమానంగా ఉంటాయి. ఇళ్ళు చక్కగా అలికి, గోడలకు సున్నాలు కొడతారు.

ఈ తరుణంలో హరిదాసులు ఇంటింటికీ తిరుగుతూ, భక్తి పాటలు పాడతారు.

కాషాయం లేదా పసుపురంగు వస్త్రాలు ధరించి నుదుటన తిరునామం దిద్దుకొని మెడలో తులసిమాలలు, చేతిలో చిడతలు, భుజం మీద తంబుర, తలమీద అక్షయపాత్ర ధరించి, కాళ్ళకు గజ్జెలు కట్టుకొని “హరిలో రంగహరి”, “శ్రీమద్రమారమణ గోవింద హరి” అంటూ ప్రతి ఇంటికీ వస్తారు.

వారిచ్చే బియ్యం, కానుకలు స్వీకరిస్తారు. “అదిగో భద్రాద్రి గౌతమి ఇదిగో చూడండి, ఏ తీరుగ నను దయచూచెదవో – ఇనవంశోత్తమ రామా!”, “పలుకే బంగారమాయెనా – కోదండపాణి!” వంటి రామదాసుగారి కీర్తనలు పాడుతూ గ్రామమంతా తిరుగుతారు.

ప్రతి సంవత్సరం ఏ ఊరుకు ఎవరెవరు వంతుగా వస్తారో వారు తప్ప ఇతరులు రారు. దాసరులు సాతాని వైష్ణవులు.

వంశపారంపర్యంగా ఈ హరిదాసుల రూపంలో యాచనచేసి ప్రజలిచ్చే బియ్యం పుచ్చుకొని వారిని పుత్రపౌత్రులతో వర్ధిల్లాలని దీవిస్తూ ఉంటారు. హరిదాసుల అక్షయపాత్రల్లో బియ్యం వెయ్యడానికి పిల్లలు, పెద్దలు పోటీపడతారు.

తెలుగు రంగస్థల మరియు చలనచిత్ర నటులు, రచయిత, పరిశోధకులు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి.

వీరు గుంటూరు జిల్లా లింగాయపాలెంలో 07-7-1916వ తేదీన సౌభాగ్యమ్మ, వెంకయ్య దంపతులకు జన్మించారు. ప్రాథమిక విద్య, ఉన్నత విద్యలను వరసగా కృష్ణాజిల్లాలోని కోలవెన్నులోనూ, పునాదిపాడులోనూ అభ్యసించారు.

మిక్కిలినేని జాతీయ స్వాతంత్ర్య పోరాటాలలో పాల్గొని ఐదుసార్లు జైలుశిక్ష అనుభవించారు. ప్రజానాట్యమండలి వ్యవస్థాపక సభ్యుల్లో ఒకరు.

దీనిద్వారా బుర్రకథ, హరికథ, జముకుల కథ, వీధినాటకం, కోలాటం, బృంద నృత్యం మొదలైన కళారూప ప్రదర్శనల్లో పాల్గొన్నారు.

ఆంధ్ర నాటక రంగ చరిత్ర, నటరత్నాలు, తెలుగువారి జానపద కళారూపాలు, ప్రజాపోరాటాల రంగస్థలం, ఆంధ్రుల నృత్యకళా వికాసం, తెలుగువారి చలనచిత్రకళ మొదలైన గ్రంథాలను రచించారు.

“నటరత్నాలు” గ్రంథానికి ఆంధ్రదేశ సాహిత్య అకాడమి అవార్డు లభించింది.

జట్టి జాము తాళ ప్రధాన కళ. ఇది ఆంధ్రదేశంలో రాయలసీమలో మాత్రమే కనిపించే కళారూపం. దీనిలో చేతులు చరచటం, అంటే చప్పట్లు లాంటివి ఉంటాయి.

నిటారుగా నిలబడి ఉభయపార్శ్వాల్లో ఒకసారి కుడిపక్కకు, ఒకసారి ఎడమపక్కకూ, పార్శ్వముఖ భంగిమలో ఓరగా తిరిగి, ఆయా వైపుల ఉండే వారి అరచేతుల్ని తన చేతులతో తడుతూ పాడుతూ ఈ ఆటను ప్రదర్శిస్తారు.

కాలు కదపకుండానే ఉన్న చోటే జట్టిజాము వేయవచ్చు. జట్టి జాము పూర్తిగా స్త్రీల ఆట. నలుగురు కానీ, అంతకు ఎక్కువైతే సరి సంఖ్యలలో గానీ పాల్గొంటారు.

వీరు రెండు జట్లుగా ఉంటారు. ఒక జట్టువారు పాటలో ఒక పాదాన్ని పాడితే రెండవ జట్టువారు వంత పాడతారు.

“తుమ్మెదా, నడియలో రామరామా కోదండ రామా” వంటి పల్లవులు జట్టిజాము పాటల్లో వినిపిస్తాయి.

ఆదిపరాశక్తిని మన గ్రామీణులు రకరకాల పేర్లతో ఊరూరా నిలుపుకొని కొలుచుకుంటున్నారు. వారికి జాతరలు, కొలుపులు జరిపేటప్పుడు అనాదిగా ఈ ఘటంచిందు చేసేవారు.

ముఖ్యంగా కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల్లో ఒకప్పుడు విరివిగా ఈ నృత్యం (చిందు) చేయబడేది. దానికెలాంటి శాస్త్రీయతా లేదు.

గ్రామానికి చెందిన రజకులు ఈ ఘటాన్ని ఎత్తుకుని డప్పుల మోతలకు అనుగుణంగా లయబద్ధంగా చిందులు వేస్తారు.

పల్లెటూర్లలో పశువులకు జాడ్యాలు వచ్చినప్పుడు, మనుషులకు కలరా, మశూచి వ్యాపించినప్పుడు గ్రామం మధ్యలో తాటాకు పందిరివేసి అందులో గ్రామ దేవతలను నిలుపుతారు.

పంబలవారు, సన్నాయి, డోలు, కనక తప్పెట్లతో హోరెత్తిస్తూ ఉండగా ఘటాన్ని ఎత్తుకున్న వ్యక్తి ఉద్రేకంగా వీరంగమాడతాడు.

ఈ ఘటానికి నిండా పసుపురాసి బొట్లు పెడతారు. వేపాకు తోరణం చుడతారు. ఘటం ఇంటింటికీ తిరుగుతుంది. అందులో అందరూ మజ్జిగ, అన్నం వేసేవారు.

దేవతల ప్రీతికోసం సేకరించిన ఈ మజ్జిగ అన్నాన్ని ప్రసాదంగా వాద్యకారులు, రజకులు పంచుకు తినేవారు.

ఎంతో భక్తితో, నమ్మకంతో చేసే ఈ ఘటనృత్యంలో ఉపయోగించే కుండను సాధారణంగా మట్టితోనో, కంచుతోనో తయారుచేసేవారు.

నేలమీద సాము చేయాలంటేనే ఆరోగ్యం, బలం, నేర్పు కావాలి. కానీ కత్తి అంచున నిలిచి సాము చేయటం మాటలతో పనికాదు. అలా చేసిన వాళ్లున్నారో లేదో తెలియదు.

తాళ్లమీద, తీగల మీద నడిచే వాళ్ళున్నారు, కత్తులలాంటి మేకులున్న బల్లమీద పడుకొని బరువు లెత్తించుకొని బతికిన వాళ్లున్నారు.

కానీ విచ్చుకత్తి మొనమీద నిలిచి సాము చేసినవాళ్లు ఉన్నట్లు దాఖలా లేదు. అయినా, అదో మహత్తర విద్య. అదెంత భయంకరమో మన ఊహకే అందుతుంది.

కళ్ళారా చూస్తేగాని నమ్మవలసిన విషయం కాదది. అత్యంత ప్రమాదకరమూ, అసాధ్యమూ అని చెప్పడానికి “ఫలానా పని కత్తిమీద సాములాంటిది” అంటుంటారు.